De mythische proporties van een politievisie

Door Michiel Zonneveld, journalist Vrij Nederland

Bij de enkele discussies die ik met de top van de politie mocht voeren, viel me op dat vroeg of laat altijd weer het rapport Politie in verandering ter sprake kwam. Voor een deel van het politiekader heeft het werkstuk een haast mythische betekenis. Natuurlijk is er kritiek op de opvattingen van destijds, maar, zo wordt er dan meestal aan toegevoegd, ‘in die tijd was er tenminste een visie’. Het is dan ook niet zo vreemd dat in de kortgeleden verschenen studie Blauwe Bazen, het leiderschap van de korpschef (Boin e.a.), wordt bepleit dat er een vervolg moet komen op het rapport van weleer. Het beste is dat aanstormende politieleiders definitief de ideologische fakkel overnemen van de generatie Wiarda/Nordholt/Straver, zo luidt een van de suggesties in Blauwe Bazen. Op grond van wat ik gehoord en gelezen had ging ik ervan uit dat Politie in verandering van begin af aan voor de hele politie vanaf het verschijnen de richting aangaf.

Ik was dan ook verrast door een haast terloopse opmerking die Piet Deelman maakte vorige maand, tijdens een discussiebijeenkomst over de studie van Boin en zijn collega-wetenschappers. In de jaren tachtig werkte Deelman binnen het korps Utrecht nauw samen met Wiarda en hij herinnert zich de verzuchtingen van zijn baas nog goed. Politie in verandering was vanaf het begin namelijk binnen de politie buitengewoon omstreden. Een blauwdruk voor de organisatie van de politie is het nooit geweest. “Wiarda was juist allergisch voor het woord blauwdruk, aldus Deelman. Het was volgens Deelman voor de opstellers niet meer dan een discussiestuk.

Vanwaar toch de aantrekkingskracht van de mythe? Heeft dat niet alles te maken met de huidige onzekerheid over de positie van de politie? In Blauwe Bazen wordt beschreven hoe het politieapparaat inmiddels steeds meer de kop van Jut wordt van politiek, media en burgers. Dan is de verleiding groot om nostalgisch terug te kijken. Volgens menig vriend en vijand van Politie in verandering sloot het rapport toen namelijk precies aan bij het ideologische tij van de jaren zeventig. De agenten zouden dicht bij de burger moeten staan. De nadruk kwam minder op repressie en meer op preventie te liggen. Zou het dus niet prachtig zijn als de politie weer aansluiting vond bij de huidige ideologische en politieke mode?

Voor iedereen aan de slag gaat met het ontwikkelen van een nieuwe visie zou het verstandig zijn om dan twee zaken scherp in het oog te houden. Op de eerste plaats is het helemaal niet zo eenduidig wat burgers en de politiek van de politie nu willen. Ik laat de hele discussie over de mediacratie, en de daarin steeds sneller wisselende verwachtingen ten aanzien van de politie nog maar even buiten beschouwing. Cruciaal lijkt me dat er in deze tijd nog veel minder ruimte is voor een eenduidige ideologie dan er in de jaren zeventig al was. Politiek bedrijven is een kwestie van improviseren geworden en dat geldt ook voor het denken over politiek. Wie op dit denken een politievisie wil baseren wordt dol.

Op de tweede plaats is het bijna een bestuurskundige wet dat de implementatie van een visie te laat komt. In het criminaliteitsdebat gaat de pendule altijd heen en weer. Toen Politie in verandering verscheen was repressie minder in de mode, het ‘decentraal denken’ juist weer wel en bestond er een heilig geloof in het werken in de buurten. Maar tegen de tijd dat veel politiecommissarissen die idealen uit de jaren zeventig in de praktijk gingen brengen, was het politieke en ideologische tij gekeerd. Op dit moment is er een verlangen naar harder optreden, langer en meer straffen en is het begrip centralisatie (de landelijke politie!) in de politiek allang geen vies woord meer. Als deze elementen de basis moeten vormen voor een nieuwe politievisie valt een hele reeks heftige interne debatten en reorganisaties te verwachten. Ongetwijfeld boeiend allemaal, maar de kans is levensgroot dat als dit hele proces ooit zal zijn afgerond, de pendule alweer de andere kant is opgegaan.

Natuurlijk is het verstandig om rekening te houden met wat de buitenwereld van de politie verwacht. Anders ontstaat een autistische organisatie. Dat was de les die in de jaren zeventig door velen werd getrokken. Maar wie zich te veel richt naar de verwachtingen begeeft zich in drijfzand. Het doel van het visiedebat zou nu juist moeten zijn dat de politie zich autonomie verwerft. Alleen zo kan de politieorganisatie zich staande houden tegenover zo veel en vaak tegenstrijdige belangen.

Bibob by boat

Wie niet weet dat Bibob staat voor ‘Bevordering Integriteitbeoordeling door het Openbaar Bestuur’ zou wellicht de illusie hebben dat er een jazzy boottocht op het programma stond. In werkelijkheid is het een werkbezoek aan een aantal projecten waarmee in Amsterdam naam is gemaakt: het westelijk havengebied waar eerder dit jaar een spectaculaire inval werd gedaan, en het zogeheten ‘Van Traa-team’ van de gemeente dat zich bezighoudt met een ‘bestuurlijke aanpak’ van de criminaliteit, gevolgd door een wandeling op de Wallen en een bezoek aan de Zeedijk en vertegenwoordigers van de NV-Zeedijk die een belangrijke rol hebben gehad in de rigoureuze aanpak van de drugsoverlast in de straat.

De onderdelen van ‘Bibob by boat’ waren interessant, maar nog interessanter was het te weten met welke conclusies de deelnemende politieleiders naar huis gingen. “Laat ik vooropstellen”, zegt Dick van Rossum, hoofd van de stafafdeling bedrijfsvoering in Limburg-Zuid, “dat het sowieso leuk is om tijdens zo’n activiteit een aantal oude bekenden tegen te komen.”

 “In Amsterdam wordt de politie vaak met problemen geconfronteerd die zich daarna ook elders in het land manifesteren”, stelt Van Rossum vervolgens vast. “Dat betekent dat ze daar ook vaak moeten experimenteren met een nieuwe aanpak en wij kunnen daar van leren. Maar”, zegt hij met nadruk, “laten we ook weer niet denken dat de hoofdstad een eiland is. In Heerlen zijn we in de binnenstad met drugsoverlast geconfronteerd die je kunt vergelijken met de problemen op de Zeedijk. De toenmalige burgemeester Sakkers heeft in die tijd hard staan trekken aan wat de ‘Operatie Hartslag’ heet. De aanpak van het woonwagenkamp De Vinkenslag kun je wel vergelijken met die in het westelijk havengebied. Veel van wat ik hoorde was me natuurlijk bekend. Wat ik wel wilde weten, was hoe ze er in Amsterdam in zijn geslaagd tot een gezamenlijke aanpak te komen. Als je criminaliteit en overlast wilt aanpakken moet je samenwerken, anders sta je machteloos.”

Overgaan tot onorthodoxe maatregelen

Peter Klerks speelde een beetje een thuiswedstrijd. Hij is niet alleen senior onderzoeker en lector aan de Politieacademie, maar ook gemeenteraadslid in Amsterdam. Het kost moeite hem te spreken te krijgen. De afspraak staat toevallig op dinsdag 2 november, de dag dat Theo van Gogh is vermoord.

 Als ik hem een dag later uiteindelijk spreek, heeft hij tot diep in de nacht vergaderd. “Waar het om gaat is dat de aanpak integraal is”, zegt hij als ons gesprek uiteindelijk toch op het onderwerp komt waar ik voor gekomen ben. “Maar ik denk dat de nieuwe Bibobwetgeving heel belangrijk is. Het stelt ons nog beter in staat om ondernemers waarvan we denken dat er iets mee aan de hand is, aan te pakken. Onlangs konden we als gemeente eindelijk iets doen tegen horecaondernemer Kooistra, over wie al heel lang geklaagd werd.” “De gemeente Amsterdam zit al veel langer op dit spoor. Bij de NV-Zeedijk is vanaf het begin van de jaren tachtig geprobeerd de drugshandelaars die panden hadden gekocht, aan te pakken. Dat kon door op te treden als de panden overlast veroorzaken. Maar ze zijn ook uitgekocht. Dat klinkt bizar, maar je moet bereid zijn over te gaan tot onorthodoxe maatregelen. Het zogeheten ‘Van Traa-team’ is nog een stap verder gegaan. De aanleiding voor het opzetten van het team was de conclusie van de parlementaire onderzoekscommissie-Van Traa, dat criminelen zich steeds meer in de bovenwereld manifesteerden. Er werd onder andere gewaarschuwd voor de situatie op de Amsterdamse Wallen. Wat het ‘Van Traa-team’ doet, is bekijken hoe je de criminaliteit met bestuurlijke middelen kunt aanpakken. Permanent zijn daar acht mensen mee bezig. Ik denk dat deze werkwijze ook voor andere gemeenten toepasbaar is, zeker met de mogelijkheden die de Bibob-wetgeving biedt om bijvoorbeeld informatie uit te wisselen tussen gemeente en belastingdienst. Vaak was die informatie er dus wel, maar waren er allerlei privacyoverwegingen die verhinderden om er iets mee te doen. Of er werd gewoon langs elkaar heen gewerkt.”

Klerks vindt het westelijk havengebied een uitstekend voorbeeld van hoe je met een integrale aanpak resultaten kunt boeken. “De opdracht waar de partijen voor stonden was de greep weer terug te krijgen. Dat kon alleen door alle betrokken instanties te laten meewerken. Te lang was het zo dat iedereen op zijn eigen manier verantwoordelijk was. En dus niemand. Vooral op bedrijventerrein De Heining was een onoverzichtelijke situatie ontstaan. Om een voorbeeld te geven: op een gebied ter grootte van een voetbalveld waren 44 bedrijven gevestigd. Een plek waar veel mogelijk was. Dat heeft een positieve kant. Je kunt zeggen dat het om de rafelranden van de stad gaat. Het is een uitstekende plek voor beginnende ondernemingen. Het kan een broedplaats zijn voor culturele initiatieven. Aan de andere kant ligt er helaas ook een uitstekende infrastructuur voor criminele activiteiten. Van alles gebeurde er: er zaten veel autosloperijen en er was sprake van XTC-handel en -smokkel.”

Aanpak criminele infrastructuur

Ida Haisma, directeur van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid, was ook aanwezig bij de werkbezoek in Amsterdam. “Het goede vind ik dat de aanpak gericht is op een gebied. Normaal gesproken richt de politie zich op het subject. In gewonemensentaal: de boeven.

 Het probleem is dat na zo’n strafrechtelijke aanpak anderen de plek van aangehouden en vervolgde verdachten overnemen. In de bezochte projecten gaat het om de aanpak van de criminele infrastructuur. Dat past in de filosofie van de Amsterdamse politie waarin ‘tegenhouden’ centraal staat, een aanpak waarin veel nadruk ligt op het voorkomen dat een misdrijf gepleegd kan worden.”

“Ik denk ook”, gaat ze verder, “dat het Rijk en gemeenten die nu bezig zijn met de 56 herstructureringswijken (de wijken die door het ministerie tot probleemgebied zijn benoemd en waar nu veel geld wordt besteed aan vernieuwing en verbetering, red.), hier veel van kunnen leren. Ook bij hen zou veel aandacht moeten zijn voor de vraag hoe je buurten zo kunt inrichten dat het moeilijk is om er criminele activiteiten te ontplooien.”

“Wat ik verder sterk vind is de focus op de lange termijn”, zegt Haisma. Maar daarmee komt ze ook meteen bij een eerste kanttekening. “Ik heb wel wat twijfels over de aanpak van het ‘Westpoort-gebied’. Zo’n inval oogt spectaculair natuurlijk. Politiek en politie scoren ermee. Maar is het niet alleen voor de korte termijn? Zijn ze er werkelijk in geslaagd om de voor criminelen gunstige infrastructuur aan te pakken? Of zitten we over een jaar of twee met dezelfde problemen?”

Schaalgrootte bepaalt mede

Dick van Rossum plaatst een andere kanttekening. “In Amsterdam speelt alles zich ongeveer af in één gemeente, met één burgemeester. Wij hebben te maken met meerdere gemeenten. Gelukkig verloopt de samenwerking en de afstemming tussen ‘mijn’ vier burgemeesters erg goed, wat enorm scheelt, maar ik kan me ook voorstellen dat het lastig is om alle neuzen dezelfde kant op te krijgen. En dat niet alleen: je krijgt ook sneller de klacht dat de criminaliteit alleen maar verplaatst is, of dat andere gemeenten door calamiteiten tijdelijk hun agenten moeten missen. Om maar niet te spreken over wie de kosten draagt van een gemeenteoverschrijdend project. De schaalgrootte van Amsterdam komt de Bibob-aanpak wel ten goede.”

Voor het programma ‘Bibob by boat’ werd een groot aantal zogeheten ‘strategisch denkers’ van de politie uitgenodigd.