Artikelen

(c) Copyright 2005 Weekbladpers Tijdschriften

Vrij Nederland
February 5, 2005
SECTION: ESSAY
LENGTH: 2772 words
HEADLINE: Willem-Alexander op de troon! ;
Open brief Advies aan koningin Beatrix

BYLINE: MICHIEL ZONNEVELD, BEELD IEN VAN LAANEN

BODY:

Vijfentwintig lange jaren zit koningin Beatrix al op haar troon. Is zij nog wel van deze tijd en is zoetjesaan niet het moment gekomen om de eer te gunnen aan kroonprins Willem-Alexander?

Majesteit,

Ik wil u een afschrikwekkend voorbeeld voorhouden: dat van koningin Elizabeth. De Britse vorstin heeft de eer de langst zittende monarch ter wereld te zijn. In 1952 werd ze gekroond en als achtenzeventigjarige vindt ze het nog steeds te vroeg om zomaar af te treden. Kort geleden maakte ze bekend dat ze 'binnen twee jaar' de kroon overdraagt aan prins Charles. Haar abdicatie komt daarmee, tot schade en schande van het huis van de Windsors, ongeveer dertig jaar te laat. Ooit was uw collega zeer geliefd bij haar volk. Tegenwoordig wordt ze nog slechts gerespecteerd. Het Britse volk herkent zich nauwelijks nog in de 'autocratische' Elizabeth. De afgelopen decennia is ze bovendien de greep op haar familie volkomen kwijtgeraakt. Een van de succesvolste vorsten eindigt zo eenzaam en verbitterd.

Dit jaar wordt een jaar van overdenking voor u. Aanstaande 30 april is het precies vijfentwintig jaar geleden dat u in de Nieuwe Kerk voor de verenigde vergadering van de Staten-Generaal de eed op de grondwet aflegde. Er is een gedachte die ik u in dit jubileumjaar ter overweging zou willen geven: om af te treden. U zult wellicht verbaasd zijn door mijn impertinente suggestie. Zo ver als met Elizabeth is het met u ook nog lang niet gekomen. De mensen kijken over het algemeen tevreden terug op de manier waarop u de scepter zwaaide. De tragische gebeurtenissen in uw persoonlijke leven dragen verder bij tot een gevoel van sympathie. U hoeft daarom over het algemeen niet te twijfelen aan de oprechtheid van de spreker als deze verzekert dat u als staatshoofd niet alleen geliefd bent, maar voorlopig onmisbaar als staatshoofd. Maar u weet hoe het zit met complimenten. Al zijn ze nog zo welgemeend en goedbedoeld, ze verbergen soms een verschrikkelijke waarheid. Zoals velen zich pas echt realiseren dat de jaren gaan tellen als mensen hen gaan prijzen vanwege een 'nog altijd' jeugdige uitstraling. Ongetwijfeld hoorde Elizabeth bij haar vijfentwintigjarig jubileum ook vaak het woord 'onmisbaar' vallen. Ze bleef zitten. Zo lang dat ze het vermogen nog echt kritisch naar zichzelf te kijken, kwijtraakte. Een bekende kwaal van mensen die lang aan de top meedraaien.

Ik zou u deze brief niet schrijven zonder het gevoel dat de eerste tekenen van verval zichtbaar zijn. Er is kritiek op het huis van Oranje. Iets dat u zich als vorstin en dus als leider van de dynastie zult aantrekken. Zo erg als in Groot-Brittannie is het hier nog niet. Maar de laatste jaren doen zich in de familie steeds meer incidenten voor: de niet helemaal gelukkige benoeming van uw oudste zoon tot lid van het IOC, even later gedoe over de vader van zijn echtgenote, rumoer over Mabel, en de hoogst onaangename kwestie rond Margarita en haar echtgenoot Edwin de Roy van Zuydewijn. Ik ga niet zover u dit alles persoonlijk aan te rekenen. Aan de andere kant is het nu eenmaal de tragiek van elk ouder wordende vorst dat ze de greep op hun familie verliezen.

Van meer belang is dat het ongemak over de manier waarop u als staatshoofd optreedt geleidelijk groeit. Ik moet daarbij erkennen dat het soms lastig is een helemaal afgewogen oordeel over uw functioneren te vellen. Veel van dat u zegt en doet, onttrekt zich aan de openbaarheid. 'Het geheim van Huis ten Bosch' is een legendarisch begrip. Er zijn wel veel journalisten die over u en de familie berichten, maar ik heb de stellige indruk dat een aantal van hen er bij gebrek aan bronnen maar wat op los kletst. Sommige verslaggevers beschikken over goede contacten aan het hof, maar zij weten dat een te onverbloemde voorstelling van de waarheid tot verbanning uit het hof leidt.Van het contingent lieden dat zich als wetenschappers aandient, heb ik ook niet altijd een hoge dunk. Of ze melden voor de radio en televisie in hoogst gewichtige bewoordingen de banaalste vanzelfsprekendheden. Of het is het type dat zelfs een erkende fantast als de overleden journalist Kinkenberg als serieuze bron opvoert. Ach, u zei het in 1999 tijdens een toespraak ter gelegenheid van het veertigjarig bestaan van het Genootschap van hoofdredacteuren zelf al eens: 'De leugen regeert.'

Dat neemt niet weg dat een klacht wel erg vaak terugkeert: dat uw optreden niet altijd meer van deze tijd is. De belangrijkste vraag die u zich moet stellen is of de richting waarin het koningschap evolueert zich goed verhoudt met uw karakter. Volgens de grondwet mag u alleen namens het kabinet spreken, dat is al een forse beperking van uw bewegingsvrijheid. Het is vrijwel zeker dat de rol van de vorst in de naaste toekomst ceremonieler wordt. Er groeit bijvoorbeeld een consensus over het beperken van de speelruimte van het staatshoofd bij de kabinetsformatie. Een kunststuk als in 1994 lijkt me nu al moeilijk te herhalen. Toen negeerde u de meeste adviezen van de gekozen politici en kreeg Wim Kok de opdracht een poging te doen een kabinet met VVD en D66 te vormen.

Wilt u zich wel voegen naar een ondergeschikte rol? Een van de slechtst bewaarde geheimen is dat u een vrouw bent met zeer besliste eigen opvattingen. Een enkele keer kwam u daarmee in het nieuws. De Amerikaanse dominee Jesse Jackson zorgde in de jaren tachtig even voor een moment van verlegenheid omdat hij niet op de hoogte was van de regel dat de conversaties met u strikt vertrouwelijk zijn. Na het gesprek maakte hij tot schrik van de regering en de Rijksvoorlichtingsdienst wereldkundig dat u bezwaren had tegen de plaatsing van kruisraketten, een kwestie die het land toen diep verdeelde. In 1995 was er rumoer over de toespraak die u op 5 mei hield (toen gevierd werd dat we vijftig jaar geleden bevrijd waren) omdat uw woorden konden worden geinterpreteerd als kritiek op de inbreng van VVD-leider Bolkestein in het asieldebat. Op een onbewaakt moment onthulde Hans van Mierlo in 1996 dat op uw aandringen is besloten tot het openen van een ambassade in Amman (vanwege de goede relaties van het huis van Oranje met het koningshuis van Jordanie). In die tijd zongen ook hardnekkige geruchten rond over de druk die u uitoefende om het (koninklijke) vliegveld Valkenburg open te houden. Een paar jaar geleden waren kamerleden na een bezoek aan het paleis zo onvoorzichtig rond te vertellen dat u zich er fel voor had uitgesproken de politie toe te staan pepperspray te gebruiken.

U bent nogal dominant, zeggen uw vijanden. Daadkrachtig en wilskrachtig, zeggen uw vrienden en aanhangers, wat natuurlijk hetzelfde is in andere woorden. Het enige dat botsingen met de door het volk gekozen politici kan voorkomen, is wederzijdse tact en wat aangeduid wordt als een 'goede chemie' in onderlinge verhoudingen.Veel hangt daarbij af van de relatie met de minister-president. In onderling overleg moeten de toegestane marges bepaald worden. Eerlijk gezegd lijkt het me onverstandig er op te gokken dat dit goed blijft gaan. Met Lubbers kon u goed overweg, hoorde ik vaak in Den Haag (toegegeven: ik kan hier niet anders dan me verlaten op de kwade en minder kwade tongen die op en rond het Binnenhof spreken). Premier Kok respecteerde u wel, maar de verhoudingen waren minder hartelijk. Met Balkenende is, naar ik heb begrepen, de verhouding koeler. Ik kan me daar overigens van alles bij voorstellen. Johan Friso en zijn partner Mabel zijn door de premier in een ondoordacht moment immers voor leugenaaruitgemaakt toen het land in alle staten was over de geruchten dat uw aanstaande schoondochter ooit een affaire had met topcrimineel Klaas Bruinsma.

Er is ook al langere tijd ongemak over uw stijl van optreden. Voor een deel zit het in zaken als een zekere stijfheid in de omgang en manier van spreken (extra zichtbaar door het contrast met de manier waarop Willem-Alexander en vooral Maxima zich bewegen). Als u op televisie verschijnt, lijkt het soms net of er een oud Polygoon-journaal wordt uitgezonden. Op het paleis houdt u veel strakker dan Juliana vast aan officiele protocollen en tradities. Pas sinds 1998 is het gasten bij officiele ontvangsten toegestaan ook hun partner mee te nemen als ze niet gehuwd zijn. Ik erken nogmaals dat niet altijd is te achterhalen wat er van de verhalen over u waar is, en wat niet. Een aantal jaren geleden was Den Haag bijvoorbeeld in rep en roer omdat u er op zou hebben aangedrongen dat de ambassadeur in Zuid-Afrika werd vervangen. U kon het volgens de geruchten niet verkroppen dat deze met zijn vriendin samenwoonde, terwijl zijn vrouw in Nederland was. Dit verhaal heeft u tijdens het staatsbezoek tijdens een gesprek met de pers als onzin gekwalificeerd.

Het overtuigendst vind ik het oordeel van uw vader in het grote interview met de Volkskrant dat kort na zijn dood werd gepubliceerd: 'Willem-Alexander staat meer in de doorsneemaatschappij dan Trix. Trix heeft in haar jeugd echt alle kansen gehad om de wereld goed te leren kennen. Maar je kan veranderen, doordat je opeens op die troon zit, omgeven door allerlei krachten. Laten we zeggen dat ze een beetje harder is geworden.' Wat de prins daar uitdrukte, wordt door de meeste inwoners van dit land al enige tijd aangevoeld. Niet dat het met de gunst van het volk dramatisch slecht is gesteld. Uit een enquete die de NOS vorig jaar door het Nipo heeft laten uitvoeren blijkt dat 81 procent vindt dat u het als staatshoofd goed doet. Welk rechtstreeks door het volk gekozen staatshoofd kan u dat nazeggen? Maar uw populariteit vertoont wel tekenen van slijtage. Hetzelfde onderzoek is in 1996 gehouden. Dan kwalificeert 87 procent u als 'sympathiek' en staat u volgens 61 procent 'dicht bij het volk'. Acht jaar later is dit percentage gedaald tot respectievelijk 73 en 33 procent. Kroonprins Willem-Alexander doet het in de laatste peiling veel beter dan u. 87 procent noemt hem 'sympathiek' en 67 is van mening dat hij dicht bij het volk stond. Een meerderheid vindt u 'sociaal-conservatief' (en dat bedoelen ze niet als compliment). De kroonprins beoordelen veel mensen als 'progressief'. Laat ik het zo samenvatten: uw vertrek zal luid worden betreurd. De nieuwe koning en zijn echtgenote, die zoals u weet nog populairder is dan hij, zullen nog harder worden toegejuicht.

Er lijken me dus genoeg redenen te zijn om af te treden: u regeert al

vijfentwintig jaar, u heeft niet het karakter om u te schikken in een meer

ondergeschikte rol, uw populariteit erodeert, en uw optreden wordt door veel

onderdanen als ouderwets ervaren. Daar kan ik nog aan toevoegen dat u zelf niet

gelukkiger wordt van het koningschap. In het eerder genoemde interview zegt

prins Bernhard dat u niet alleen harder bent geworden, maar dat de

ongerechtvaardigde kritiek veel pijn doet. U bent bovendien zevenenzestig jaar.

Dat is de leeftijd waarop koningin Wilhelmina in 1948 afstand deed van de troon

en steeds meer politici en topambtenaren in de toekomst de pensioengerechtigde

leeftijd willen laten ingaan. En dan is er nog het welzijn van uw zoon dat in

het geding is. Daar wil ik het later nog over hebben.

Zijn er dwingende overwegingen om aan te blijven? Natuurlijk, er wordt veel

gesproken over een 'crisis van het gezag'. U kent de verhalen wel over de

onzekere elite en maatschappelijke structuren die wankelen. Ze zullen u zelfs

zeer bekend voorkomen. Want, alsof de duvel ermee speelt, bij elke belangrijke

gebeurtenis in uw leven, is er onrust in het land. Uw huwelijk in 1966 markeerde

min of meer het begin van een culturele revolutie in ons land compleet met een

opstand tegen 'de regenten'. Vooral de rookbom die tijdens de rondrit door

Amsterdam door 'provo's' onder de koets werd gegooid. Uw troonsbestijging op 30

april 1980 zal evenmin licht vergeten worden. Brandende barricaden van krakers

en hun sympathisanten en traangas van de mobiele eenheid zorgden voor grote

wolken boven de hoofdstad. Met veel moeite kon voorkomen worden dat

demonstranten oprukten om uw kroning in de Nieuwe Kerk en de festiviteiten in

het paleis onmogelijk te maken.

Gelooft u ook niet dat de ontreddering in 1980 veel groter was dan nu? Niet

alleen de krakers, maar ook andere sociale bewegingen (tegen atoomwapens, tegen

kernenergie) daagden de rechtsorde uit. Hun rechtsstaat is de onze niet, stond

op de muren gekalkt (Mohammed B. had de leuze kunnen bedenken). Het vermogen van

de politiek om maatschappelijke problemen op te lossen, scheen uitgeput. De

recessie leek onomkeerbaar, de massawerkloosheid onoplosbaar. Toch zag niemand

toen reden om Juliana te verzoeken langer te blijven. Wat had het uitgemaakt?

Wordt een gezagscrisis meer of minder door een oude door een nieuwe vorst te

vervangen? Alleen bij een catastrofe die vergelijkbaar is met de inval van de

Duitsers in 1940 ligt het natuurlijk anders. Dan hebben mensen iets anders aan

het hoofd en is het nuttig een vertrouwd symbool van nationale eenheid te

hebben.Van zo'n situatie is geen sprake. Er zijn recent buitengemeen onaangename

dingen gebeurd in de samenleving, maar geen serieus persoon zal een vergelijking

met de oorlogsjaren maken.

Een andere overweging om aan te blijven, is een acute crisis in het

koningshuis. Waarom Juliana pas op de leeftijd van eenenzeventig aftrad, is de

burgers van dit land nooit helemaal bekend geworden. Waarschijnlijk woog mee dat

ze het net na de Lockheed-affaire (waarbij uw vader ternauwernood aan een

strafrechtelijke vervolging ontkwam) geen goed moment vond om de kroon aan u

over te dragen. Door te wachten kon het koninklijk huis weer even tot rust komen

en werd de abdicatie niet in verband gebracht met onvrede van de vorstin over de

manier waarop haar man was aangepakt. De recente incidenten in de familiesfeer,

hoe vervelend ook, staan in geen verhouding tot wat in de jaren zeventig is

voorgevallen.

Een derde overweging kan zijn dat er geen geschikte opvolger voorhanden is,

of dat deze er niet klaar voor is. In het geval van Willem-Alexander is dat een

en dezelfde kwestie. Uw oudste zoon wordt dit jaar achtendertig jaar. Wie op die

leeftijd nog niet geschikt is voor de rol van staatshoofd, zal dat nooit zijn.

Het brutaalste gerucht is natuurlijk dat de prins de intellectuele capaciteiten

mist voor de taken die hem zullen toevallen. Doorredenerend wordt dan beweerd

dat u met aftreden wacht tot de rol van de vorst in de grondwet inderdaad

teruggebracht is tot het knippen van linten en het glimlachen vanuit een koets.

Wie een dergelijke gedachtegang ontvouwt, verraadt mijns inziens zelf over een

geestelijke bagage te beschikken die ver beneden het gemiddelde ligt. Iedereen

weet hoe lang het kan duren voor de grondwet gewijzigd is, zeker als het om

zoiets gevoeligs als de monarchie gaat. U moet dan tenminste tot honderdjarige

leeftijd onze vorstin blijven. Uw zoon geeft er in interviews overigens blijk

van minimaal over een gemiddeld sociaal intellect te beschikken. Dat lijkt me

voldoende om op een terughoudende wijze het koningschap te vervullen.

Een veel gehoorde overweging is tot slot dat kroonprins Willem-Alexander een

paar jaar de tijd moet krijgen om in relatieve rust van zijn jonge gezin te

genieten. Zelf heeft u weleens laten weten dat de jaren voor de

troonsbestijging, toen u met uw gezin op kasteel Drakensteyn woonde, de

gelukkigste jaren van uw leven waren. Daarmee zijn we terug bij de kwestie die

ik eerder al aanroerde: het belang van uw troonopvolger. Het lijkt me dat u hem

veel beter in de rol van koningin-moeder kunt bijstaan. Als adviseur in

moeilijke dagen. Als vertegenwoordiger in het buitenland. En, niet in de laatste

plaats, als oppas voor de kleinkinderen. De luwte die u hem toewenst, bestaat

namelijk allang niet meer voor leden van het koninklijk huis. Dat hebben de

afgelopen jaren wel geleerd. Maxima hoeft in het bijzijn van uw zoon maar een

keer te fronsen of de bladen spreken over een aanstaande huwelijkscrisis.

Een kroonprins is nog kwetsbaarder dan een koning. Zo lang hij niet op de

troon zit, is hij namelijk het slachtoffer van de wildste speculaties met

betrekking tot zijn geschiktheid als staatshoofd. De pers, die zich heden ten

dage graag spiegelt aan de Britse collega's, loert op alles wat met veel ophef

als faux pas kan worden gepresenteerd. Wie kan een dergelijke druk weerstaan? Ik

verwijs nog maar eens naar de Windsors. Wanneer prins Charles op zijn zestigste

eindelijk koning van Engeland is, zal hij vaker worden beklaagd dan geprezen.

Wat was hem veel ellende bespaard gebleven als zijn moeder na vijfentwintig jaar

was teruggetreden!

Met de meeste hoogachting,

Michiel Zonneveld